رئوف قاسمی / محمد حسن اتفاق

معماری ساختمان مسکونی زیستان، دفتر معماری ایده همساز

توسط تحریریه خط معماری · منتشر شده شهریور ۲۳, ۱۴۰۵ · بروزرسانی شده شهریور ۲۳, ۱۴۰۵

معماری ساختمان مسکونی زیستان

معماری: دفتر معماری ایده همساز

معمار مسئول: رئوف قاسمی

موقعیت: ایران، تهران

تیم طراحی: ساناز بیوک آقازاده، سجاد عبادی، آرمیتا صاحبقرانی، ریحانه نورمحمد، مریم مسکار

عکاس: محمدحسن اتفاق

سال: 1405

مساحت سایت: 450مترمربع

مساحت همکف: 304مترمربع

مساحت کل: 2500 مترمربع

مدیر اجرایی پروژه: علی اصغری

تیم اجرایی پروژه: سلمان مسعودی، امیر قدرتی

تیم نظارت: معراج کلانتری، مهدی صفا بخش، محراب رضازاده، حامد عبدالهی

شرح پروژه معماری ساختمان مسکونی زیستان از زبان معمار

مقدمه و مسئله‌شناسی: بازتعریف عاملیت در پارادایم میان‌افزا (Infill)

بخش اعظم بافت مسکونی کلان‌شهرهایی چون تهران تحت سیطره الگوی تکه‌تکه و متراکم «میان‌افزا» (Infill) شکل گرفته است؛ الگوهایی که تحت فشار نظام سوداگرانه ساخت‌وساز، قراردادهای صلب مشارکت در ساخت، ضوابط تک‌بُعدی شهرداری و فقر منظر شهری به انباشتی از سطوح تخت سنگی و جعبه‌های بی‌ارتباط با بستر بدل شده‌اند. گونه‌ی میان‌افزا عموماً از سوی دیسپلین معماری به مثابه بستری با پتانسیل فضایی محدود و فاقد امکان مانور سه‌بُعدی قلمداد می‌شود.

پروژه مسکونی «زیستان» مواجهه‌ای نقادانه با این جبر ساختی-اقتصادی است. هدف، تبدیل محدودیت «تک‌جداره بودن» به فرصتی برای بازتولید رابطه درون و بیرون، و بازتعریف پوسته شهری نه به مثابه سطحی خنثی و دو‌بُعدی، بلکه به عنوان یک «مَفصَل فضاییِ زیست‌پذیر و چندلایه» است.

چارچوب نظری و راهبردهای طراحی

الف) عبور از «کلبه تزیین‌شده» به فضامندی تکتونیک (Tectonic Space)

رابرت ونچوری در تقابل مشهور خود میان «اردک» (Duck) و «کلبه تزیین‌شده» (Decorated Shed)، پوسته را عنصری برای الصاق نشانه‌ها می‌دانست. اما در «زیستان»، پروژه عامدانه از این دوگانگی فراتر می‌رود:

جداره بیرونی از یک روکش تزئینی منفعل تخطی کرده و با انحنایی عمیق و تندیس‌گون به درون فضاهای داخلی نفوذ می‌کند. این نفوذ ماده، پیوستگی فضایی یکپارچه‌ای پدید می‌آورد که مرز متداول درون و بیرون را تعلیق می‌کند. فرم منحنی آجر، پوسته را از حالت صفحه (Plate) به یک حجم فضایی (Spatial Mass) ارتقا می‌دهد که ماده و فضا را در هم می‌تند.

ب) پدیدارشناسی ادراک و مقیاس بدن‌مندی (Body & Perception)

در بستری با عرض معبر محدود (کوچه بن‌بست ۱۰ متری)، امکان مشاهده بنا از دید پرسپکتیو دوردست و تصاویر ایستا منتفی است. از منظر یوهانی پالاسما (چشمان پوست)، ادراک واقعی فضا حاصل درگیری حواس چندگانه و تجربه ملموس بدن با ماده، سایه‌روشن و بافت است.

طراحی جداره با پیش‌آمدگی‌ها، عقب‌نشینی‌ها و چرخش‌های رج‌های آجری، کنتراستی پویا از سایه و آفتاب خلق کرده است. این ریزبافت تکتونیک، با حرکت گام‌به‌گام عابر در فاصله نزدیک دگرگون می‌شود؛ بدین‌ترتیب نما به جای یک تصویر بصری دوردست (Ocular centric)، به یک رویداد حسی و بساوایی (Haptic Experience) در مقیاس کوچه تبدیل می‌گردد.

ج) شفافیت گرادیانی و فیلترهای بصری (فخرومدین معاصر)

در پاسخ به نیازهای متمایز فضاهای درونی، جداره شفافیتی متغیر و متناسب با محرمیت زیستی ارائه می‌دهد:

در فضاهای عمومی (نشیمن و پذیرایی): بافت مشبک (فخرومدین) تا ارتفاع یک متری جان‌پناه صلب و نیمه‌شفافی می‌سازد که حریم خصوصی ساکن را از نگاه معبر فرودست حفظ کرده و همزمان دید پیوسته به آسمان و نور طبیعی فیلترشده را تضمین می‌کند.
در فضاهای خصوصی (اتاق‌های خواب): بازشوها با جهش ارتفاعی تا دو‌سوم جداره، گشودگی کنترل‌شده‌ای را فراهم می‌آورند که خلوت مطلق را بدون حبس کردن فضا ممکن می‌سازد.

د) بوم‌شناسی واسط: میان‌فضا و میکروکلیمای سبز (In-Between Ecosystem)

در شکاف میان لایه مشبک آجری و پوسته تمام‌شیشه‌ای داخلی، یک فضای بینابینی (Liminal Space) برای استقرار پوشش گیاهی و سامانه‌های نور تخصصی فوتوسنتز پیش‌بینی شده است. با رشد گیاهان و امتداد آن‌ها از میان گره‌های فخرومدین به سمت کوچه، جداره از یک حائل کالبدی به یک اکوسیستم پویا و فیلتر اقلیمی بدل می‌شود که علاوه بر بهبود دمای آسایش و جذب آلودگی صوتی، کیفیت زیست‌محیطی کوچه را ارتقا می‌بخشد.

منطق ساخت و تکتونیک دیجیتال/صنعتی در معماری ساختمان مسکونی زیستان

تحقق هندسه‌های پیچیده و کنسول‌های متغیر با محدودیت‌های اجرایی رایج بازار ساخت‌وساز، نیازمند تدوین یک دستور زبان ساخت (Grammar of Assembly) ساده و کارآمد بود:

مدولاسیون و استانداردسازی الگوها:کل تنوع بیرون‌زدگی‌ها و برش‌های نما در ۵ الگوی پایه‌ای (Pattern) و ۳ روش اجرایی مشخص کدگذاری شد. آجرها پس از سوراخ‌کاری و آماده‌سازی در بسته‌بندی‌های تفکیک‌شده به کارگاه ارسال شدند تا فرآیند ساخت به یک مونتاژ خطی و قابل تکرار بدل شود و خطای انسانی استادکاران پس از طبقه اول به حداقل ممکن برسد.
سلسله‌مراتب متریال و اتصالات خشک:
در سطوح دارای خمش تند (کروها)، از آجرهای ظریف چسبی با ضخامت کمتر جهت امکان‌پذیری دوران نرم هندسه استفاده شد.
در مدول‌های فخرومدین و کنسول‌های معلق، آجرهای با ضخامت بالاتر همراه با تعبیه میلگردهای رزوه‌شده و اتصالات مکانیکی خشک (پیچ و مهره) به کار رفت تا ایستایی سازه‌ای در برابر بارهای ثقلی و جانبی باد و زلزله بدون وابستگی صرف به ملات سنتی تأمین گردد.

ساختار پلان و پاسخ به اقتصاد مسکن

پلان‌های طبقات به دو واحد مستقل سه خوابه با مساحت‌های […] مترمربع تفکیک شده‌اند. سازماندهی فضایی با تفکیک دقیق عرصه‌های شب و روز، بیشینه‌سازی نفوذ نور جنوب و انطباق با تقاضای واقعی بازار مسکن طراحی شده است تا نشان دهد معماری خلاق و واجد ارزش‌های فضایی-هنری، منافاتی با توجیه‌پذیری اقتصادی و کارکردگرایی زیستی ندارد.

جمع‌بندی: پروژه به مثابه کاتالیزور شهری (Urban Catalyst)

«زیستان» تلاشی است برای تبدیل یک قطعه مسکونی عادی در بافتی فاقد هویت به یک ریزپروژه الگو (Micro-Prototype). این بنا با اتکا به ظرفیت‌های بیانی و تکتونیک آجر، ضمن احترام به مقیاس انسانی عابر، پاسخی اصیل به همزیستی فرم، تکنولوژی ساخت، اقتصاد مسکن و ادراک حسی در معماری معاصر ایران ارائه می‌دهد.

در ادامه خط معمار شما را به دیدن سایر تصاویر معماری ساختمان مسکونی زیستان دعوت می نماید.