بهاره پزشکی / حانیه دانشور / طراحی نما / فاطمه حسنلو / محمدحسین حمزه لویی

معماری ماشین گفتمان شهری ، استودیو معماری درک فضا

توسط تحریریه خط معماری · منتشر شده خرداد ۱۶, ۱۴۰۳ · بروزرسانی شده مهر ۱۹, ۱۴۰۵

معماری ماشین گفتمان شهری

معماری ماشین گفتمان شهری

استودیو معماری: درک فضا

محل اجرا: ایران، یزد

کارفرما: دکتر مقیمی

تیم طراحی: حانیه دانشور، بهاره پزشکی، فاطمه حسنلو

مدیر پروژه: مهیار جمشیدی

نظارت: سعید بخشی

تیم سازه و تاًسیسات: عمادی، اکبرپوریان، مردانی

گرافیک: بیتا رضایی، امیرحسین محمد، رومینا قورچیان، ملیکا علیقلی زاده

عکاس: محمدحسین حمزه لویی

مساحت: 450 متر مربع

سال شروع: 1400

سال خاتمه: 1402

وضعیت: ساخته شده

شرح پروژه معماری ماشین گفتمان شهری از زبان معمار

هویت تاریخی، الزاما تنها پاسخ به صورت مسئله پروژه ها نیست، رویکرد اگر این باشد که از معانی گذشته بتوان به تمرین هایی رسید که در کارکرد امروزی خود و رفتار با شهر و مردمانش مناسبات مطلوبی را سپری کنند، می تواند راهکاری چالشی و جذاب ایجاد کند که همزمان به ساختار ارزشمندی نیز تکیه کرده است. عموم ساخت و ساز های اخیر یزد، این شهر را به سمت دو بخشی کردن بافت جدید و قدیم نزدیک کرده است، رشد بی رویه بافت جدیدتر سبب گشته که معماری یزد از معانی پویای خود فاصله گرفته و به سمت معماری منزوی برود. این امر برداشتی غلط از معانی گذشته معماری بستر خود می باشد که بر درونگرایی و انزوا در تمامی کارکردهای معماری تاکید دارد.

محل قرارگیری پروژه، در منطقه صفائیه (یکی از بافت های جدید شهر یزد) می باشد که در همسایگی آن، عموم ساخت ها به صورت تیپ، تک متریال و بدون دیالوگ با شهر است. تمامی جداره های مرزی خیابان و ساختمان ها حدوداً ۴ متر بلندا دارند، تماماً سلب اند و امکانِ ارتباط بصری عابرین و مردم شهر را با بناها به حداقل می رسانند. در این پروژه سعی شده با ریشه یابی این مفاهیم، معماری یزد بر اساس عملکردها و نیازهای آن دوباره تعریف شود. این ارتباط بر پایه نگاه به فضا، چشم‌ انداز و احساس و تجربه‌ ای است که فضا در انسان ایجاد می‌ کند.

این پروژه، فضایی است که بر اساس نیازهای داخلی خود، یعنی عملکردهای یک آزمایشگاه کامل، طراحی شده است. در عین حال، بنا دو رویکرد متفاوت دارد: از یک سو، نمای جنوبی آن رو به شهر باز است و با مردم ارتباط برقرار می‌ کند. این بخش از ساختمان هویتی برون‌ گرا دارد و تلاش می‌ کند خود را به شهر معرفی کند و برای مردم قابل دسترس باشد. از سوی دیگر، ساختمان در سمت خیابان شش‌ متری اول، رویکردی درون‌ گرا دارد و می‌ کوشد با حفظ آرامش کوچه مسکونی، به حریم خصوصی و آسایش همسایگان احترام بگذارد.

خواسته کارفرما برای این پروژه یک بازسازی سطحیِ داخلی و امکان سازی برای بهره برداری آزمایشگاهی در این ساختمان مسکونی ۳ واحده بود. در جلسات متوالی با کارفرما بر این امر تلاش شد تا از تمامی پتانسیل های بنای موجود استفاده گردد.

در ابتدا این پروژه تعریفی از نما سازی نداشت، بیان این موضوع که به جای استفاده کردن از یک تابلو جهت شناسایی عملکرد این ساختمان و شهرتش در شهر، می توان از نمایی استفاده کرد که حجم کلی آن (۸*۱۲ ) می تواند همانند تابلویی بزرگ هویتش را در شهر فریاد بزند و برای مردم شهر دست یافتنی و دوست داشتنی باشد، در جریان پروژه محقق گشت.

کاویدن زمین و دستیابی به حیاطی با حجم دو برابر(به جای حیاط کوچک جلوخان بنای موجود) این تمرین را برای ایجاد یک پلازای شهری کوچک مقیاس و بخشیدن فضایی به مردمان شهر پیش برد.

این پلازا نیازمند یک جداره ایوان گونه و دعوت کننده بود که در پس روزن‌ هایش و سکوی پیش روی خود(پیرنشین)، برای مردم ملموس باشد. ساختار کلی حجم ساختمان در ضلع رو به بلوار؛ پویا، پرکار، دعوت کننده و به یادماندنی است. هویتی خاص در طراحی نمای این ساختمان تجلی می کند که تمامی ریشه های آن، موتیف ها و معانی برگرفته از دل معماری گذشته بستر موجود است.

راهکارهای عملکردی در میانه راه توسعه پروژه معماری ماشین گفتمان شهری، ساختاری متفاوت برای بنا به وجود آورد. بنای موجود یک ساختمان با دیوارهای باربر بود. میانه دو آکس دیوارهای باربر(۳-Bw2Bw)، یک دستگاه پله دو طرفه غیر استاندارد بود که ساختمان را به دو بخش کلی (شرقی و غربی) تبدیل کرده بود، این امر امکان گستردگی و یکپارچگی فضا را از ما می گرفت و این ویژگی فضایی مورد نیاز سالن کار فنی یک آزمایشگاه است. در ابتدا تلاش بر حذف این عنصر صورت گرفت تا به فضای یکپارچه تر برسیم، این امر نیازمند تقویت سازه ای و تغییرات و الحاق سازه ی فلزی به سازه ی موجود مصالح بنایی پروژه بود.(تیر و ستون آهنی در انتهای انقطاع دیوار بابر)

پله‌ ها و به طور کلی دسترسی‌ ها در این پروژه به نحوی متفاوت دیده شد. پله و پل‌ های منتهی به آن به عنوان عنصر اصلی عملکرد (پویایی و جستار در پروژه) بدل گشت که خود به صورت یک اُبژه درک شد. پله از یک دستگاه یکپارچه که سدی در میانه ساختمان بود به چند اُبژه ی فضاساز و خویش عملکرد تبدیل شد. ارتباط بین طبقه همکف و زیرزمین از طریق یک راه‌ پله مستقیم در کنار دیواره ایوان شهری برقرار می‌ شود. این پله در بخشی از ساختمان قرار دارد که به مردم اختصاص یافته و در ارتباط با پلازای کوچک شهری آن، به‌ عنوان فضایی عمومی عمل می‌ کند.

فضایی که در زیر این پله و پل مجاورش به وجود آمده ساختاری از یک باغ معلق در گودال باغچه زیرزمین به وجود آورده است که هر گوشه اش فضایی برای فراغت مردمان شهر است و همزمان می تواند فضایی مطلوب برای افراد در سالن انتظار باشد.

گودال باغچه ایجاد شده در این پروژه و عناصر طبیعی آن مثل (آب، خاک، درختان، گیاهان و …) در طول جریان اصلی زیست بنا و جهت روح‌ بخشی به فضای عملکردی ساختمان می باشد. این حجم منفی علاوه بر ایجاد کیفیت فضایی مطلوب برای طبقه ی ۱- ، خود به فضایی با کیفیت بدل شد که در دل خود مجال‌ هایی برای حضور و بودن افراد در فضاهای باز و نیمه بازی به وجود آورد که صرفا متعلق به کاربران فضا نیست و برای استفاده عموم مردم است.

ارتباط بین طبقه همکف و طبقه اول از طریق پلکانی مجزا در لابی انتظار اصلی برقرار می‌ شود. این پلکان، فضای پذیرش آزمایشگاه را نیز مشخص می‌ کند و در کنار نورگیرهای سقفی بنا قرار دارد. نورگیرهای سقفی که در راهروی اصلی، کنار سالن کار و در اتاق جلسات قرار گرفته‌ اند، به‌ جای پنجره‌ های رو به بیرون، نور آسمان را به داخل ساختمان هدایت می‌ کنند. این نورگیرها ضمن تأمین نور کافی برای طبقه اول، از ورود گرمای زیاد به فضای داخلی جلوگیری می‌ کنند. همچنین، با محدود کردن ارتباط بصری بخش فنی ساختمان با شهر، تمرکز کارشناسان آزمایشگاه را افزایش می‌ دهند و از ایجاد حواس‌ پرتی جلوگیری می‌ کنند. این رویکرد در عین حال، با محدود کردن دید به محیط اطراف، به حریم خصوصی و آسایش همسایگان در بخش مسکونی کوچه اول نیز احترام می‌ گذارد.

ارتباط بین طبقه اول و بام از طریق پلکانی در کنار نمای ساختمان برقرار می‌ شود. این پله امکان دسترسی به دو بخش بام، یعنی فضای تأسیسات و روف‌ باکس را فراهم می‌ کند. قرارگیری پلکان در کنار نما، آن را به یکی از عناصر شاخص ساختمان تبدیل کرده است؛ عنصری که پویایی بنا را به شهر نشان می‌ دهد و در عین حال، تجربه فضایی متفاوتی برای کاربران ایجاد می‌ کند. این پلکان مانند یک سکوی تماشای شهر عمل می‌ کند و امکان حرکت در امتداد نمای ساختمان و تماشای شهر از زاویه‌ ای متفاوت را فراهم می‌ سازد؛ تجربه‌ ای تازه از حضور و حرکت در فضا.

ریشه های این مفهوم در موجودیت های کهنه تر بستر(شهر سریزد) یافت شد. بناهای متعددی از گذشته یزد به جای مانده است که پویایی و حرکت در آن عیان است.(مثل پلکان جداره های نمای سریزد) سریزد یک شهر دو طبقه است که به ما نشان می دهد پویایی و حرکت در شهرسازی و معماری قدیم این بستر وجود داشته و در عملکرد خود به درستی کار می کرده است.

این دوگانگی از تفاوت نیازهای فضاهای مختلف شکل گرفته است. بخش‌ های خصوصی‌ تر به آرامش، خلوت و درون‌ گرایی نیاز دارند و در عین حال، سادگی و یکپارچگی کلی ساختمان را حفظ می‌ کنند. در مقابل، فضاهای عمومی و شهری، مانند محله‌ ها و میدان‌ های قدیمی، پویاتر هستند و تلاش می‌ کنند ارتباط بیشتری با مردم برقرار کنند. این رویکرد در طراحی این بنا نیز به کار گرفته شده است؛ به‌ گونه‌ ای که ساختمان، در بخش‌ های خصوصی آرام و درون‌ گراست و در بخش‌ های عمومی، به برقراری ارتباط با شهر و مردم تمایل دارد.

پوسته ی مشبک ایوان گونه ی نمای بلوار پروژه از ساختاری سازه ای، سبک و بافته به وجود آمده است. این الگوی آجری به نحوی برای این پوسته طراحی شده است که رویکردی جدید از این مصالح برای استفاده در نماهای شهری باشد، این امر همزمان در جهت استفاده از مصالح بومی ظرفیت استان است. پوسته نهایی نما خود در تضاد با بافت یکدست بخش جدید شهرسازی یزد می باشد. (ساختمان‌ های سادهِ آجر کرم و یکدست و خود متشابه)

خلوص، توجه به سادگی و یکدستی مصالح در این پروژه حواس بیننده را سریع به موضوع اصلی ایده معماری ماشین گفتمان شهری می برد. به این ترتیب ذهن در پی شلوغی پدیده های متعدد و مجزا نمی گردد. همانند بافت یکدست رویه، جداره و سازه در معماری سریزد، فرد در تعامل با این بنا به فهم خود از بنا می اندیشد نه به جزئیات مصالح.

در ادامه خط معمار شما را به دین سایر تصاویر معماری ماشین گفتمان شهری دعوت می نماید.